در آسيا نمىتوان يافت . » « 1 » اين شواهد نشان مىدهد كه توسعه و ترقى « بندر عباسى » با نظارت و برنامه‌ريزى ويژه‌اى انجام و در زمانى اندك ، كليه تأسيسات و بناهاى لازم براى تبديل آن به يك بندر ترانزيتى اصلى ، ساخته شده است . مسافران اروپايى از ساخت اسكله و لنگرگاه جديد بندر عباسى به طول يك مايل گزارش مىدهند . « 2 » در ساختمان‌ها ، از ويژگىهاى معمارى ايرانى و از جمله « بادگيرهاى بلند » استفاده مىشده است . كاربرد اين نوع معمارى در نواحى گرمسير موجب پائين آمدن دما در سطح ساختمان مسكونى مىشد و منظره‌اى زيبا و دلپذير را نيز ايجاد مىكرد . « 3 » از آنجا كه بخش عمده جمعيت بندر عباسى را مهاجران جوياى كار تشكيل مىدادند ، براى حل مشكل مسكن اين دسته از مهاجران خانه‌هايى موقتى از برگ درخت خرما ساخته شد . « 4 » هفت سال پس از فتح هرموز و جايگزينى بندر عباسى ، بازارى بزرگ براى شهر ساخته شد « 5 » و به اين ترتيب ، بافت شهرى جديدى در موازات ساحل به وجود آمد . علاوه بر آن براى حفاظت هر چه بيشتر بندر ، در سال 1040 ق . / 1630 م . حصار استحفاظى شهر ساخته شد « 6 » و مسيرهاى دسترسى به بندر از طريق دروازه‌هاى ورودى مشخص گرديد . ازدياد ناگهانى جمعيت شهرى موجب شد مسئولان درصدد تأمين ما يحتاج روزانه به ويژه آب آشاميدنى برآيند و در وهله نخست ، اقدام به ساخت چند آب انبار كنند . و پس از آن ، وسايل حمل و نقل آب آشاميدنى از مناطق مجاور « عباسى » و از جمله « ايسين » و « نابند » فراهم « 7 » و به اين ترتيب مشكل تأمين آب حل شد . بخش عمده‌اى از ما يحتاج روزانه و از جمله ميوه ، سبزيجات و گوشت از جزيره قشم تأمين مىشد . « 8 » حكومت صفويه براى اداره هر چه بهتر اين بندر ، ساختار ادارى ويژه‌اى براى آن در نظر گرفت كه بر اساس آن ، « حاكم » يا « سلطان » بالاترين منصب سياسى شهر محسوب و از سوى پادشاه انتخاب مىشد . امور مالى بندر نيز بر عهده فردى قرار گرفت كه از وى با عنوان « شه بندر » ياد شده است . « سلطان » و « شه بندر » مىتوانستند فردى را به مقام « نايب » انتخاب كنند تا در اداره امور به آنها كمك كند . « 9 » « سوندوك بيگ زنگنه » ، نخستين سلطان يا حاكم و « نقدى بيگ » ، نخستين « شه بندر » عباسى در دوره صفويه هستند . « 10 » نظارت بر امنيت شهرى نيز بر عهده فردى به نام « كلانتر » گذاشته شد كه وظيفه اصلى او حفظ امنيت بندر بوده است . امور قضايى نيز بر عهده « قاضى » بود و به اين ترتيب ، ساختار ادارى - شهرى « بندر عباسى » شكل گرفت و شرايط براى بهره‌بردارى هر چه بهتر از توانمندىهاى آن به وجود آمد . « 11 » با اقدامات مجدانه دولتمردان صفوى ، روستاى كوچك « گمرون » در مدتى كوتاه به شهرى بزرگ تبديل شد و كليه امكانات و تأسيسات لازم براى ايجاد شرايط مناسب و تسهيل امر بازرگانى در آن ، به وجود آمد و « بندر عباسى » از آن پس در مقام مهم‌ترين لنگرگاه و بارانداز تجارى ايران ، سهم عمده‌اى را در مبادلات اقتصادى ايران بر عهده گرفت . در واقع شكل‌گيرى و بنيان اين شهر نتيجه اجراى سياست‌هاى « شاه عباس اول » و دولتمردان آن عصر ، به ويژه اللّه‌وردى خان و امام قلى خان است . نظام ادارى صفوى شايستگى و اقتدار خود را در اجراى صحيح سياست « تجديد حاكميت ايران بر خليج فارس » به خوبى نشان داد و « بندر عباسى » به منزلهء بهترين يادگار اجراى اين سياست ، در دوره‌اى كوتاه ، به يك شهر تجارى بين المللى تبديل و نماد و رمز حضور ايرانيان در تجارت منطقه‌اى و جهانى گرديد . از آن پس ، « بندر عباسى » ، به صورت يكى از كانون‌هاى مهم تجارت دريايى ايران درآمد و نقش عمده‌اى را در حيات اقتصادى كشور يافت . ( 3 ) بندر عباسى كانون اصلى تجارت خليج فارس و حوزهء اقيانوس هند ( 1031 تا 1080 ق . / 1662 تا 1669 م . ) اندك زمانى پيش از جابه‌جايى كانون اصلى تجارت دريايى خليج فارس از « جزيره هرموز » به « بندر عباسى » ، كمپانىهاى هند شرقى انگلستان و هلند رسما اعلام موجوديت كردند و به طور گسترده وارد معادلات اقتصادى جهانى شدند . همزمانى اين رويدادها موجب شده است برخى از محققان ، « سقوط هرموز را نشانه زوال نظام اقتصادى توزيع سراسرى كالا در سطح جهان و آغاز دوره‌اى جديد از مناسبات اقتصادى با عنوان عصر توسعه كمپانىهاى بزرگ بدانند . » « 12 » « بندر عباسى » به عنوان مهم‌ترين لنگرگاه دريايى ايران ، از تأثيرات چنين تحول مهمى بر كنار نماند و در دوره نسبتا طولانى هفتاد ساله ،

--> ( 1 ) . Boothby , Richard , A Brife Discovery or Description of The Most F - mous Island of Madagascar , or st . Laurence in Asia , London , 1647 , pp . 43 - 44 . ( 2 ) . Fryer , John , A New Account of East India and Persia being Nine years travels , London , 1909 - 15 ( 3 Vols ) , Vol 2 , p . 129 . ( 3 ) . Le Bruyn , Cornelius , Travels into Moscovy , Persia and Part of The East indies , 2 Vols , London , 1737 , Vol 2 , p . 73 . ( 4 ) . به اين نوع سرپناه ، در لهجه محلى بندرى « كپر » ( Kapar ) گفته مىشود . ( 5 ) . Travel in Persia , op . cit . p . 44 - 45 . ( 6 ) . Tavernier , Jean - Baptiste , The six Voyages Translated by John Philips , 2 Vols . London , 1678 , p . 335 . ( 7 ) . Fryer . Op . cit . Vol . 2 , p . 168 . ( 8 ) . Le Bruyn , op . cit . Vol . 2 . , p . 75 ; The travels of M . de Thevenot in to the Levant , Vol . 2 . p . 137 . ( 9 ) . براى آگاهى بيشتر از ساختار ادارى اين دوره بنگريد به : بردسيرى ، مير محمد سعيد مشيزى ، تذكره صفوى ، تصحيح دكتر ابراهيم باستانى پاريزى ، تهران ، 1369 ، ص 675 . ( 10 ) . اصفهانى ، محمد معصوم خواجگى ، خلاصة السير ، تصحيح ايرج افشار ، انتشارات علمى ، تهران ، 1368 ، ص 148 . ( 11 ) . براى آگاهى هر چه بيشتر خوانندگان ، فهرست سالشمار اسامى « حكام » و « شه بندر » بندر عباسى در دوره صفويه در « پيوست هفتم » اين مجموعه آمده است . ( 12 ) . The Asian Trade Revolution , op . cit . p . 398 .